Ewa Jankowska: Drzemki w przedszkolu. Temat, który spędza sen z powiek wielu rodzicom.
Emilia Dziadosz: Doskonale go znam. Pracuję z rodzicami, którzy zwyczajnie nie wiedzą, co robić. Ich dziecko jest zmuszane do położenia się na drzemkę, mimo że - ich zdaniem i na podstawie obserwacji funkcjonowania dziecka - tej drzemki już nie potrzebuje. Nieraz przygotowywałam opinię psychologiczną do placówki z prośbą o to, by dziecka nie kładziono do snu.
Często prośba rodziców, aby nie kłaść dziecka, odbierana jest jako egoizm ze strony rodziców, bo chcą mieć wieczorem czas dla siebie. Słyszałam od jednej nauczycielki w przedszkolu - było to akurat przedszkole prywatne - że dziecko było bardzo senne, ale nauczycielki na prośbę rodziców uniemożliwiały mu zaśnięcie, żeby potem za późno nie poszło spać.
Pytanie brzmi: co oznacza "za późno"? Czy mówimy o 21:00, czy o 23:00, bo to ogromna różnica. Ja nigdy nie wydaję oficjalnych zaleceń bez uprzedniego dokładnego wywiadu z rodzicami i oceny funkcjonowania dziecka. Jeżeli uznam, że dziecko w dalszym ciągu potrzebuje snu w ciągu dnia - bo widać wyraźne objawy senności, "przysypianie", spadek funkcjonowania - opinii o rezygnacji z drzemki nie wydam.
Nie oceniałabym jednak zbyt surowo rodziców, bo oni również mają swoje potrzeby. Przyszedł do mnie kiedyś na konsultację w sprawie snu swojego dziecka ojciec, który powiedział wprost, że bardzo zależy mu na przewidywalnym, krótkim czasie dla siebie wieczorem, żeby odpocząć i zregenerować się. I ja to rozumiem. Oczywiście nie może się to odbywać kosztem dziecka i jego potrzeby są bardzo ważne. Ale żeby rodzina mogła zdrowo funkcjonować, rodzice również muszą mieć czas na odpoczynek, wcześniejsze pójście spać czy wykonanie domowych obowiązków.
Jak ocenić, czy dziecko potrzebuje jeszcze drzemki w przedszkolu, czy już nie?
Warto zacząć od norm i obserwacji. Zgodnie z rekomendacjami Amerykańskiej Akademii Medycyny Snu między trzecim a piątym rokiem życia zalecane jest 10-13 godzin snu na dobę - wliczając sen nocny i ewentualną drzemkę.
Trzeba jednak podkreślić, że zapotrzebowanie na sen u dzieci to kwestia bardzo indywidualna. Z badań nad wzorcami drzemkowania wynika, że większość dzieci stopniowo rezygnuje z drzemek między 3. a 5. rokiem życia, ale tempo jest różne: część kończy drzemkowanie wcześniej, część potrzebuje go dłużej.
Jeżeli dziecko wyrabia normę dobową wyłącznie podczas snu nocnego, to może już nie potrzebować drzemki w ciągu dnia.
I trzeba podkreślić, że sen nocny jest kluczowy - to on stanowi fundament regeneracji i funkcjonowania. Jeśli dochodzi do sytuacji, w której dziecko zasypia w dzień, a wieczorem ma problem, żeby zasnąć o rozsądnej porze, to...
... potem zasypia do 23, a rano nie można go dobudzić, żeby poszedł do przedszkola. A rodzic do pracy.
Dokładnie. Mamy tu do czynienia z rozjazdem między realną potrzebą a przymusem kładzenia się na drzemkę albo zbyt długą drzemką. I to nie jest tylko intuicja rodziców - badanie z opieki dziennej potwierdza, że dzieci, które miały w placówce ponad 60 minut obowiązkowego leżakowania, spały w nocy istotnie krócej, a efekt utrzymywał się także po roku.
Gdy na dniu otwartym przed rekrutacją do przedszkola zapytałam, czy nauczycielki wybudzają dzieci z drzemki, pani dyrektor zareagowała wyraźną dezaprobatą i skomentowała: "A co by pediatra powiedział, przecież najwyraźniej dziecko tego potrzebuje".
To tak nie działa. Oczywiście wiele przedszkoli organizuje odpoczynek o odpowiedniej porze (około 12:30-13) i wybudza dzieci maksymalnie po 1,5 godziny. Natomiast jeśli dziecko śpi w dzień zbyt długo albo zasypia na drzemkę zbyt późno, to automatycznie przesuwa się pora snu nocnego. Do tego nie powinno się dopuszczać. W sytuacji, w której dziecko jest bardzo senne po południu, na przykład po godzinie 14-15, można mu pozwolić zasnąć, ale to ma być tzw. power nap, a nie trzygodzinne spanie.
A ile powinien taki power nap trwać?
Około 15-20 minut. Badania pokazują, że tyle czasu zwykle wystarcza, żeby dziecko "złapało oddech" i obniżyło pobudzenie, ale jeszcze nie weszło w głębszy sen, po którym często pojawia się większe "zamroczenie" po wybudzeniu, tzw. inercja snu. Jeśli inercja wystąpi, rośnie ryzyko, że wieczorem trudniej będzie dziecku zasnąć.
Jeżeli dziecko chodzi do przedszkola na 8-8:30, powinno zasypiać najpóźniej ok. 20-21, aby rano być wyspane. Jeżeli ten czas przesuwa się do 22, a nawet do 23 i później, to trudno o domknięcie normy dobowej. Dziecko zaczyna nadrabiać drzemką w przedszkolu, ale to nie jest optymalne rozwiązanie.
Dlaczego?
Bo pojawia się cały łańcuszek konsekwencji: rano problem ze wstaniem, marudzenie, trudność w dobudzeniu i zmotywowaniu do ubrania się czy zjedzenia posiłku. Czasem nawet niechęć do przedszkola.
Wielu rodziców, z którymi rozmawiałam na temat drzemek, wspominało również o takim problemie: "Moje dziecko zasypia w przedszkolu, czyli teoretycznie tego potrzebuje - jak twierdzą panie nauczycielki - ale w domu na sen nocny zasypia dopiero ok. 22:30 i ta pora się coraz bardziej przesuwa". Co wtedy?
Ja nie wątpię, że takie dzieci odpoczynku potrzebują, bo przedszkole jest intensywne - są zajęcia, jest głośno, dziecko stawia czoła nowym wyzwaniom. Ale odpoczynek nie zawsze musi oznaczać sen. Odpoczynku potrzebują wszystkie dzieci w wieku przedszkolnym, natomiast nie wszystkie potrzebują snu.
Jeśli jednak tworzy się bardzo sprzyjające warunki do zasypiania - leżenie w przyciemnionej sali... kołysanki, lulanie...
...masowanie i głaskanie...
...i trwa to dłużej niż 20-30 minut, dodatkowo powtarza się ten rytuał codziennie i jest on dodatkowo wzmacniany zachęcaniem do zaśnięcia przez nauczycielki, to wiele dzieci nauczy się, aby w tym czasie zasypiać, nawet jeśli biologicznie nie jest to im już potrzebne. To przykład uczenia kontekstowego: organizm "kojarzy" zestaw bodźców z zasypianiem. Sam mechanizm jest naturalny, ale kluczowe jest, kiedy i po co go stosujemy - w przedszkolu powinien wspierać odpoczynek, a nie "produkować sen" u dziecka, które potem nie zasypia wieczorem.
Jakie aktywności pozwalają się zregenerować?
Oglądanie książeczek, zabawa plasteliną, układanie klocków, słuchanie bajek w słuchawkach, leżenie w ciszy. I czasami również sen - bo każdy dzień jest inny. Tak jak i my, dorośli, czasem gorzej śpimy, tak też dziecko może mieć niespokojną noc i danego dnia rzeczywiście potrzebować drzemki. Można w sali zorganizować przestrzeń tak, aby po jednej stronie były dzieci, które śpią, a po drugiej te, które nie śpią. Grupę można do tego przygotować: dzieci nieśpiące uczyć cichych aktywności i szacunku dla tych, które śpią, a dzieciom śpiącym tłumaczyć, że każdy ma inne potrzeby. Jest jeszcze inne świetne rozwiązanie.
Jakie?
Często w przedszkolach na odpoczynek kładą się także dzieci w drugiej grupie. W niektórych placówkach nauczyciele łączą na czas odpoczynku grupę pierwszą i drugą. Dzielą dzieci na te, które śpią i te, które nie śpią. Dzięki temu dzieci nieśpiące nie przeszkadzają śpiącym, a jednocześnie mają więcej swobody w wyciszających aktywnościach.
Czyli nawet rodzic, którego dziecko zasypia w przedszkolu, ale potem "dociąga" do 23, ma prawo przedyskutować tę kwestię z nauczycielkami?
Absolutnie powinien mieć do tego prawo. Rolą rodzica i rolą przedszkola jest dbanie o dobro dziecka i dobrostan całej rodziny. Jeżeli dziecko zaczyna mieć trudność z zaśnięciem do 21, to bardzo możliwe, że tej drzemki w ciągu dnia już nie potrzebuje - albo że jej długość i forma są nieadekwatne.
Tylko co w takiej sytuacji zaproponować nauczycielkom, które mogą nie rozumieć, dlaczego rodzic chce dziecku "uniemożliwić" zaśnięcie na drzemkę, gdy dziecko ewidentnie usypia w ciągu tych 20 minut?
Warto opowiedzieć, co dzieje się potem: o której dziecko zasypia wieczorem, jak wygląda poranek, czy jest problem z pobudką. Można zaproponować próbny okres kilku-kilkunastu dni, w którym zamiast snu dziecko dostaje ciche aktywności, a nauczyciele i rodzice wspólnie obserwują, czy to pogarsza, czy poprawia funkcjonowanie.
Czy ten czas drzemki dla dziecka, które nie śpi, ale musi dużo czasu spędzić długi w pozycji leżącej, bez możliwości odezwania się, może wywoływać stres?
Nawet bardzo duży. Stres rośnie, gdy dziecko jest karcone za to, że się wierci, że nie potrafi być cicho, że przeszkadza grupie. Ja do tej pory pamiętam, jak źle znosiłam czas leżakowania.
Koleżanka z redakcji, 45-letnia, opowiedziała mi, że w jej przedszkolu panie straszyły dzieci, że jeśli nie zasną, to pan woźny spali je w piecu...
Dziś nikt już nie straszy paleniem w piecu - przynajmniej taką mam nadzieję! Nie zmusza się także dzieci do zaśnięcia. Wielu rodziców nadal opowiada jednak o karceniu dziecka za przeszkadzanie. A równie dobrze w tym czasie dziecko mogłoby spokojnie bawić się przy stoliku plasteliną lub rysować - i jednocześnie się regenerować.
Moja koleżanka, która ma dziecko w przedszkolu w Londynie, opowiadała mi, że większość dzieci już nie śpi w wieku 3-4 lat, a jeżeli któreś poczuje się zmęczone, to może położyć się w namiocie rozłożonym w jednej z sal. Dzieci same decydują, czy chcą odpocząć. W wielu przedszkolach publicznych w Polsce to panie decydują za dzieci. Czy dziecko w wieku trzech lat jest w stanie samo ocenić, czy potrzebuje odpocząć i w jaki sposób. A może to konieczne, aby ten sen na dzieciach jednak trochę wymuszać?
To zależy od dziecka, dlatego tak ważna jest rozmowa i współpraca rodzica z kadrą. Są dzieci, które są jak "króliczek Duracell" i zawsze wybiorą zabawę - dopóki ktoś nie postawi granicy. Takie dziecko może nie zatrzymać się samo, a potem po południu "paść" i rozregulować sobie rytm dobowy. Albo będzie po prostu bardzo zmęczone i rozdrażnione, będzie dużo płakało, a wieczorem pójdzie spać w stanie przemęczenia. To może paradoksalnie utrudnić zasypianie.
Moment, w którym dziecko jest już tak zmęczone, że zamiast spokojnie 'gasnąć', staje się bardziej pobudzone to tzw. próg przemęczenia. Rośnie wtedy drażliwość, nadaktywność, płaczliwość, trudniej się wyciszyć. Zasypianie może się wydłużać, a sen może być bardziej płytki i poszatkowany.
Są jednak dzieci, które same potrafią powiedzieć: "Chcę odpocząć", "Jestem zmęczony" albo same idą do łóżeczka, gdy tego potrzebują.
Oczywiście! W takich przypadkach można dziecko zapytać przed odpoczynkiem, czy chce skorzystać z możliwości snu, czy woli ciche aktywności.
Warto też pamiętać o jeszcze jednej rzeczy: część dzieci potrafi maskować zmęczenie. Zamiast robić się senne i spokojniejsze, stają się bardziej ruchliwe, impulsywne, głośne - jakby miały jeszcze więcej energii. Rodzice i kadra mogą to odczytywać jako: "on/ona nie jest zmęczony", a bywa dokładnie odwrotnie - to forma przeciążenia i trudności w samoregulacji.
Objaw ADHD?
U trzylatków wiele zachowań, które kojarzymy z ADHD - duża ruchliwość, impulsywność, krótsza koncentracja - może jeszcze mieścić się w normie rozwojowej, dlatego w tym wieku zwykle ostrożniej mówimy o diagnozie, a częściej o obserwacji i wsparciu samoregulacji. Co ważne: diagnoza ADHD nigdy nie opiera się na jednym elemencie, na przykład samym śnie albo samym leżakowaniu.
Bierze się pod uwagę szerszy obraz funkcjonowania dziecka - różne zachowania (utrzymywanie uwagi, impulsywność, regulację emocji), ich nasilenie, czas trwania i to, czy występują w więcej niż w jednym środowisku, np. w domu i w przedszkolu. Jeśli trudności są nasilone i utrzymują się w czasie, warto skonsultować się ze specjalistą. Wtedy trzeba patrzeć szerzej niż tylko przez pryzmat drzemki.
Jak rozpoznać, czy dziecko maskuje zmęczenie czy rzeczywiście po prostu zmęczone nie jest?
Należy patrzeć nie na ilość energii, tylko na jakość regulacji. Typowe sygnały to m.in.: narastająca impulsywność, chaotyczny ruch (bieganie bez celu), większa drażliwość i płaczliwość, spadek tolerancji na frustrację, wybuchy przy zmianie aktywności oraz nadwrażliwość na bodźce - hałas, tłum, światło.
Co robić w sytuacji, w której kadra zupełnie nie chce przychylić się do próśb rodzica? Jedna z mam, z którymi rozmawiałam, usłyszała od nauczycielki: "według podstawy programowej dzieci w II grupie jeszcze śpią". I to zamknęło rozmowę. Inna zdecydowała się zmienić dziecku placówkę, bo zupełnie nie była w stanie się z nauczycielkami w tym temacie porozumieć.
A zmiana przedszkola też może wiązać się z dużym stresem dla dziecka i dla rodziców, bo oznacza perspektywę ponownej adaptacji, która - o czym także niewiele się mówi - bywa bardzo trudnym procesem dla całej rodziny.
Zawsze można podać argument, że "się nie da". Ludzie funkcjonują według utartych schematów i nawet jeśli te schematy przestają odpowiadać współczesnej wiedzy o rozwoju i różnicach indywidualnych, trudno jest przestawić myślenie i spróbować inaczej. W wielu placówkach brakuje aktualnej wiedzy psychologicznej na temat różnic indywidualnych między dziećmi, ich temperamentu, samoregulacji, snu. Nauczyciele nie zawsze mają przestrzeń i wsparcie, by tę wiedzę aktualizować. A dzieci naprawdę bardzo się różnią, nie tylko pod względem zapotrzebowania na sen.
Z mojego doświadczenia wynika, że pisemna rekomendacja psychologa lub pediatry ułatwia rozmowę, bo przenosi temat z poziomu "opinii" na poziom zaleceń i porządkuje sytuację. Miałam przypadek czterolatka, w przypadku którego taka opinia pomogła rozpocząć rozmowę na temat jego drzemek. Po ograniczeniu zasypiania w dzień i wprowadzeniu spokojnych aktywności w czasie leżakowania, dziecko zaczęło zasypiać wcześniej wieczorami, łatwiej wstawało rano, a w ciągu dnia funkcjonowało bardzo dobrze.
Jakich jeszcze różnic między dziećmi zdarza się kadrze w przedszkolu nie uwzględniać?
Nauczyciele często nie rozumieją, że jedno dziecko będzie w stanie skupić się na zadaniu przez 20 minut, a inne będzie potrzebowało przerwy - ruchu, zmiany aktywności - żeby znów móc się skupić.
Bardzo często słyszę też od rodziców, że dzieci wciąż są w przedszkolach zmuszane do jedzenia: "Nie odejdziesz od stołu, dopóki nie zjesz". A przecież wiemy, że takie podejście może zaburzać relację dziecka z jedzeniem.
Czy higiena snu dziecka w wieku 3-5 lat jest ważna?
Bardzo. Okres 3-5 lat w rozwoju dziecka jest bardzo intensywny, szczególnie w sferze emocji. Mogą pojawiać się koszmary nocne, nocne lęki [koszmary nocne występują w fazie snu REM: dziecko łatwo się ze snu wybudza, pamięta treść snu, z kolei lęki nocne występują w fazie snu głębokiego nREM: dziecko ciężko wtedy wybudzić, zazwyczaj nie pamięta, co się działo - przyp. red.].
Dziecko coraz bardziej separuje się od rodziców, zaczyna przesuwać granice, podkreślać swoją indywidualność.
A to, co dzieje się w życiu dziecka, przekłada się na jego sen - również to, co dzieje się w przedszkolu. Jeśli dziecko doświadcza w placówce silnego stresu, na przykład związanego z przymusem leżenia czy ciągłym karceniem w czasie odpoczynku, może to wpływać na sen nocny: zasypianie, wybudzenia, jakość snu.
Emilia Dziadosz. Psycholog z ponad 19-letnim doświadczeniem, specjalizujący się w problematyce snu dzieci w wieku od 0 do wieku wczesnoszkolnego.
Ewa Jankowska. Dziennikarka. Redaktorka. Absolwentka Polskiej Szkoły Reportażu. W mediach od 2011 roku.

