Premium
'Dziś nauczyciel, oprócz tego, musi być dodatkowo mediatorem, psychologiem, psychoterapeutą, mieć wiedzę dotyczącą nowoczesnych technologii' (Dragon Images/ Shutterstock.com)

Ewa Janowska: W poście na Facebooku napisała Pani, że nie może już nazywać się nauczycielką, ponieważ nie posiada pani kompetencji, które powinien posiadać nauczyciel dziś. Dlaczego?


Anna Schmidt-Fic: Nie jestem odpowiednio wyposażona, żeby dziś iść na szkolny front. Brakuje mi kamizelki i zabezpieczenia tyłów. Muszę przecież bezpiecznie przeprowadzić oddziały i sama nie oberwać!

Przepraszam za to żołnierskie porównanie, ale zawód nauczyciela pod wieloma względami jest dziś podobny do pracy żołnierza. Jestem przekonana, że nauczyciele nie mają ani dostatecznego wsparcia, ani wystarczającego przygotowania do pracy w obecnych warunkach: z dziećmi, które dziś do systemu oświaty trafiają lub które za chwilę do niego trafią.  

Co ma pani dokładnie na myśli?

Świat dynamicznie się zmienia. Uczniowie od urodzenia mają do czynienia z Internetem i AI, ich życie toczy się w dużej mierze w świecie cyfrowym, w wirtualnych bańkach, do których dorośli, w tym nauczyciele, mają utrudniony dostęp. Do tego żyjemy w skrajnie spolaryzowanym społeczeństwie. W tych zmienionych warunkach przed nauczycielami stają nowe, niełatwe wyzwania.

Ogromnym problemem jest przemoc rówieśnicza. Dzieje się ona często poza polem widzenia nauczycieli. Kiedyś, gdy docierało do mnie, że ktoś się z kogoś naśmiewa, bo np. ma nie takie buty, miałam szansę reagować od razu. Konflikty działy się w naszej wspólnej przestrzeni, w realu. Dziś przemoc rodzi się często w ukryciu, bo w przestrzeni wirtualnej. Trudniej nauczycielom identyfikować hejt, zaskakuje on formami. Wiele zachowań przemocowych uchodzi dziś sprawcom na sucho, bo ci pozostają anonimowi. Tymczasem ofiary przemocy nie są wystarczająco chronione.

Coraz więcej uczniów chce iść do szkoły, która dba o dobrą atmosferę, a nie tylko o wyniki nauczania
Coraz więcej uczniów chce iść do szkoły, która dba o dobrą atmosferę, a nie tylko o wyniki nauczaniaAnna Lewańska / Agencja Wyborcza.pl

Kolejna kwestia – coraz więcej dzieci ma specjalne potrzeby edukacyjne. Naukowcy prognozują, że w ciągu kolejnych lat liczba dzieci neuroatypowych będzie się zwiększać. Jeżeli chcemy realizować edukację włączającą [model zapewniający każdemu uczniowi, niezależnie od sprawności, pochodzenia czy możliwości, równy dostęp do kształcenia w ogólnodostępnych placówkach – przyp. red.], a rząd taką politykę rozwija, stawia to przed nauczycielami kolejne wyzwania. Nie oceniam tej polityki, tylko dostrzegam niespotykane wcześniej trudności w pracy nauczyciela.

To znaczy?

Praca z dziećmi neuroatypowymi jest po prostu trudniejsza dla nauczyciela.

OK, w przypadku orzeczenia pewnych niepełnosprawności powinien być zatrudniony nauczyciel współorganizujący kształcenie [nauczyciel współorganizujący kształcenie monitoruje pracę ucznia ze specyficznymi potrzebami edukacyjnymi - przyp. red.], ale nie zawsze się to dzieje lub jego wsparcie często nie jest wystarczające.

Miałam możliwość doświadczyć pracy z młodymi osobami w spektrum autyzmu. To były indywidualne, prywatne lekcje, więc miałam stosunkowo duży komfort. Nie zmienia to faktu, że był to dla mnie ogromny wysiłek, żeby dopasować swoje działania do ich potrzeb. Takie dzieci bywają bardzo absorbujące, trudniej im się skupić na wykonywaniu zadań, łatwiej się rozpraszają. Po godzinie takiej pracy czułam się całkowicie wyczerpana.

Jeżeli mamy w klasie jedno dziecko z dysfunkcjami, wyobrażam sobie, że jeszcze można jakoś zorganizować i zindywidualizować naukę, ale gdy w 20-, 30-osobowej klasie jest takich dzieci więcej, co wtedy? 

Nauczyciele mówią, że w skrajnych przypadkach dochodzi do wybuchów silnej agresji ze strony uczniów, a oni stają się jej ofiarami. Jedna z nauczycielek współorganizujących opowiadała mi historię, gdy została pobita przez ucznia pierwszej klasy, ponieważ próbowała powstrzymać go przed napadem autoagresji. Miała wyrwane włosy, siniaki, zadrapania, krwiaki od szczypania i ślady od kopniaków. W efekcie czuła, że została z tym sama. Tutaj już nie mówimy o jakimś obniżeniu komfortu pracy, ale realnym zagrożeniu bezpieczeństwa dla nauczycieli, braku wsparcia i o niewystarczającej wiedzy na temat sposobów radzenia sobie w takich sytuacjach.

Przerażające.

Nie chcę tworzyć obrazu dzieci z orzeczeniami jako niebezpiecznych dla społeczeństwa – nic z tych rzeczy! Takie sytuacje zdarzają się rzadko, ale trzeba sobie zdawać sprawę, że mogą wystąpić i nauczyciele muszą wiedzieć, jak sobie w takich okolicznościach poradzić.

Praca w szkole w ogóle stała się trudniejsza. Uczniowie mają dużo mniejszą zdolność koncentracji, szybciej się rozpraszają, są w stanie skupić się tylko przez kilka minut na danym zadaniu, mają mniejsze możliwości poznawcze, niższy zasób słownictwa, trudności komunikacyjne. Trudniej je też zdyscyplinować, zmobilizować do wysiłku. Takie są moje doświadczenia i obserwacje na przestrzeni lat. Mam wrażenie, że problemy zaczęły narastać od czasu, gdy dzieci dostały do rąk smartfony.

Moja przyjaciółka zmieniła córce szkołę, ponieważ ta trafiła do klasy, w której kilku uczniów całkowicie dominowało lekcje. Zaburzało ich przebieg, hałasowało. Nauczycielom trudno było zapanować nad grupą. Dziewczynka nie chciała chodzić do szkoły, nie mogła się na lekcjach skupić. 

Kilka lat temu doświadczyłam czegoś, co nie zdarzyło mi się przez całą moją wcześniejszą karierę zawodową. Pomyślałam, że brakuje mi narzędzi i umiejętności.

Co takiego?

Kilkoro uczniów podczas mojej lekcji zaczęło zachowywać się prowokacyjnie i arogancko, moje próby zapanowania nad nimi nie przynosiły żadnych rezultatów. Czułam się zaszczuta, bezradna. Po lekcji poszłam do pokoju nauczycielskiego i pożaliłam się obecnym tam nauczycielom, że potrzebuję szkoleń, bo nie mam przygotowania z pedagogiki resocjalizacyjnej. Potrzebuję wsparcia, warsztatów, jak w takich sytuacjach postępować. Jedna z nauczycielek powiedziała mi wtedy: "A na moich lekcjach są grzeczni..."

Bardzo wspierające…

Komunikat, który ma sprawić, że pomyślę: "nie radzę sobie".

Jakieś szkolenie zostało zorganizowane?

Oczywiście, że nie; a ja próbowałam zapomnieć o sprawie. Zawsze postrzegałam siebie jako nauczycielkę, która potrafiła zbudować autorytet – bez przemocy, z szacunkiem. Miałam różne metody na przeszkadzających mi w lekcji uczniów. 

'Kilkoro uczniów podczas mojej lekcji zaczęło zachowywać się prowokacyjnie i arogancko, moje próby zapanowania nad nimi nie przynosiły żadnych rezultatów'
'Kilkoro uczniów podczas mojej lekcji zaczęło zachowywać się prowokacyjnie i arogancko, moje próby zapanowania nad nimi nie przynosiły żadnych rezultatów'Tomasz Stańczak / Agencja Wyborcza.pl

Jakie?

Najskuteczniejsza była taka, którą mogłam stosować niestety wyłącznie w przypadku osób pełnoletnich.

Jeśli uczeń przeszkadzał, po prostu prosiłam, żeby się spakował i opuścił klasę, ponieważ nie jestem w stanie prowadzić lekcji, gdy się tak zachowuje, a z jego strony również nie widzę zainteresowania przedmiotem. 

I jak tacy uczniowie reagowali?

Zazwyczaj tak samo: totalnym zaskoczeniem. Podkreślałam, że mówię poważnie, mogę tak zrobić, ponieważ ukończyli 18. rok życia. Ba! Nawet mogą sami sobie tę nieobecność usprawiedliwić. W jednej chwili docierało do nich, że to nie w interesie nauczyciela, ale ucznia jest, żeby w lekcji uczestniczyć. Zostawali i się uspokajali.

Coraz częściej słyszę jednak, że nauczyciele mają do czynienia z bardzo złymi zachowaniami i nie wiedzą, jak skutecznie reagować, by jednocześnie nie sprowadzić na siebie postępowań wyjaśniających lub dyscyplinarnych.

Zobacz wideo W szkołach chcą zabierać smartfony nie tylko uczniom, ale i nauczycielom

Nagłaśnialiśmy w grupie "Protest z Wykrzyknikiem" niepokojący trend, w którym uczniowie podczas lekcji prowadzą transmisje na żywo na TikToku. Obserwujący live'y zachęcają do dokuczania nauczycielom. Nauczyciel jest wówczas całkowicie bezbronny i bezradny, bo nawet nie wie, co jest powodem nagannych zachowań uczniów (Zobacz: Uczniowie transmitują lekcje na TikToku. "Nauczyciele są bezradni"). To pokazuje, że szkoła jako instytucja jest całkowicie bezradna wobec podobnych patologii.

Czy korzystanie z telefonów komórkowych podczas lekcji nie jest zakazane w większości szkół?

Systemowego odgórnego zakazu nie ma. Niektóre szkoły próbują wprowadzać ograniczenia na własną rękę. Jeśli jednak nie ma wspólnego frontu z rodzicami, jest to walka z wiatrakami. Dzieci robią swoje.

Dziś dużo trudniej nauczycielowi zbudować autorytet w klasie. Pracowałam od 1994 roku. Wtedy ten zawód cieszył się stosunkowo dużym szacunkiem. Obecnie mam wrażenie, że mówi się przede wszystkim o traktowaniu z godnością i szacunkiem ucznia – co jest oczywiste i ważne. Niestety, zapomina się o tym, że nauczyciel zasługuje na takie samo traktowanie.  

A dzieci pozwalają sobie na bardzo aroganckie zachowania wobec nauczycieli – w sytuacji konfliktowej grożą rodzicami, prawnikami. Rodzice potrafią z byle powodu pisać skargi do kuratoriów. W naszym pokoleniu rodzice wychodzili z niekoniecznie słusznego założenia, że nauczyciel ma zawsze rację, nie śledzili drobiazgowo, co się w szkołach dzieje, szli na wywiadówkę, siedzieli na niej cicho, słuchali, co mówi wychowawca, a potem wracali do domu i…

…albo była bura, albo nie…

Tak. Z czasem rodzic dał sobie w szkole większe prawo głosu. Rady Rodziców nabrały znaczenia, powstała instytucja Rady Szkoły. Takie zaangażowanie rodziców może być cenne i iść w kierunku mądrego, świadomego wsparcia, współpracy oraz szukania wspólnie rozwiązań, większego zainteresowania dzieckiem. Niestety, bardzo często idzie też w kierunku braku zaufania do nauczyciela, kwestionowania metod jego pracy, podważania kompetencji. Współcześni rodzice często bronią swoich dzieci za wszelką cenę, nawet jeżeli to ich pociecha nie wykazała się wzorowym zachowaniem. Nie poddają tego jednak głębszej refleksji. 

W czasach, gdy ja chodziłam do szkoły – w latach 90. – przydałoby się, aby ktoś zakwestionował prace niektórych nauczycieli…

To pewnie nie tylko Pani wspomnienie. Ja doskonale rozumiem, że dla wielu współczesnych rodziców szkoła była miejscem traumatycznym. Dla mnie również! Dlatego między innymi chciałam zostać nauczycielką – żeby to zmieniać. Ale proszę mi wierzyć, że dziś szkoła to dla dziecka zupełnie inna instytucja. Nie idealna, ale nie ma już milczącej zgody na przemoc i patologiczne zachowania wobec dzieci.

Sytuacja staje się jeszcze trudniejsza dla nauczyciela, gdy nie ma on oparcia w dyrekcji. Bardzo trudno mu wtedy budować dobrą i opartą na szacunku relację z uczniami i rodzicami. Bo dzieci potrzebują jednego – poczucia bezpieczeństwa. A gdy w szkole panuje atmosfera mobbingu, trudno budować uczniom bezpieczną przestrzeń.

Uczniowie widzą więcej, niż nam się wydaje. W mig wyczuwają nastroje, jakie panują między dorosłymi. Doskonale pamiętam lekcję, którą hospitowała moja przełożona. Po jej zakończeniu, żegnając się z klasą, rzuciła w moją stronę kąśliwą uwagę. Nie wprost, ale ja odczytałam komunikat.

Co ciekawe, odczytali go też moi uczniowie. Dwóch z nich podeszło do mnie po zajęciach i powiedziało: "niech się pani nie przejmuje panią dyrektor, to była doskonała lekcja". Zamurowało mnie.

Raz byłam też ofiarą pewnej intrygi z udziałem rodziców. Pewnego razu dyrektorka szkoły przyprowadziła do mnie na konsultacje sporą grupę rodziców klasy pierwszej. Byli nastawieni bojowo.  

Dlaczego?

Martwili się, czy dzieci będą dobrze przygotowane w przyszłości do matury. Byłam całkowicie zaskoczona nieoczekiwaną konfrontacją. Miałam nieodparte wrażenie, że ktoś celowo zasiał w rodzicach niepokój, podważając moje kwalifikacje i kompetencje. Po konstruktywnej rozmowie rodzice poczuli się uspokojeni. Napisali do mnie nawet wiadomość z przeprosinami. Zachowanie rodziców rozumiałam, do dyrekcji miałam żal. Między innymi z powodu tego typu zachowań zdecydowałam się już nie wracać do pracy w szkole. Gdy w czasie pandemii szkoły przeszły na nauczanie zdalne, nagle poczułam niewyobrażalną ulgę. 

Aż tak?

Tak. Zdałam sobie sprawę, jak bardzo jestem wyczerpana nieustanną gotowością do obrony, ciągłym trzymaniem gardy, permanentną obawą przed atakiem. Na szczęście mogłam sobie pozwolić na odejście ze szkoły - było to w 2022 roku. Ale wielu nauczycieli nie może. Znam takich, którzy funkcjonują od przerwy do przerwy, jakoś się trzymają w trakcie roku szkolnego, ale gdy tylko zaczynają się wakacje, kompletnie się rozsypują. Odchorowują, a kiedy zbliża się wrzesień, znów mobilizują się, aby wejść w tryb roku szkolnego. I tak ciągną ten wózek…

To co powinno się zmienić, żeby nauczycielom pracowało się lepiej?

Myślę, że to trochę źle postawione pytanie. Bo rzecz nie w tym, żeby nauczycielom pracowało się lepiej.

Nie?

Chodzi o to, żeby państwo zapewniło kadrę pedagogiczną, dającą uczniom wsparcie i rozwój. Czy wypaleni, pozbawieni autonomii, wsparcia i szacunku, nisko wynagrodzeni nauczyciele są właśnie tymi, których potrzebujemy? Państwo musi stworzyć lepsze warunki pracy. 

Z pewnością powinien zmienić się system kształcenia nauczycieli. Rząd powtarza, jak to "nauczyciele są ważni", ale jednocześnie nie daje im potrzebnej wiedzy i umiejętności, nie zapewnia systemowo żadnych szkoleń. Nauczyciele dokształcają się na własną rękę, za własne pieniądze, w swoim czasie wolnym. Dla mnie to oburzające.

Gdy zaczynałam pracę jako nauczycielka, musiałam uczyć matematyki i rozwiązywać standardowe problemy wychowawcze. Dziś nauczyciel musi być jeszcze dodatkowo mediatorem, psychologiem, psychoterapeutą, mieć wiedzę dotyczącą nowoczesnych technologii, umieć z nich korzystać, być ekspertem od dezinformacji, radzić sobie z dziećmi z doświadczeniem migracji, być pedagogiem specjalnym, mieć wiedzę z suicydologii.

Takie wymagania wobec nauczycieli trzeba otwarcie komunikować, zapewnić warunki ich kształcenia i zaproponować odpowiednio wysokie pensje, które będą wynagradzać im wysiłek i zachęcać do podejmowania tak wymagającej pracy. Jednocześnie trzeba zagwarantować nauczycielom autonomię, zaufanie, wsparcie i sztab specjalistów do pomocy.

To, co jeszcze zdaniem wielu nauczycieli poprawiłoby dziś warunki pracy i nauki, to zmniejszenie liczebności oddziałów.

Władze mogłyby wykorzystać niż demograficzny, a nie zamykać szkoły lub przedszkola, w których grupy są coraz mniej liczne. Tym samym zapewnionoby pracę i naukę w znacznie bardziej komfortowych warunkach. Niestety, gdy obserwuję działania chociażby warszawskich władz, które w niektórych dzielnicach miasta już podjęły decyzję o zamknięciu wielu przedszkoli i przeniesieniu dzieci do innych, wątpię, aby nagle ten kierunek się zmienił.

Jak nie wiadomo, o co chodzi, chodzi o pieniądze. Samorządy spinają budżety i oszczędzają na edukacji.

'Z pewnością powinien zmienić się system kształcenia nauczycieli. Rząd powtarza, jak to nauczyciele są ważni, ale jednocześnie nie daje im potrzebnej wiedzy i umiejętności, nie zapewnia systemowo żadnych szkoleń'
'Z pewnością powinien zmienić się system kształcenia nauczycieli. Rząd powtarza, jak to nauczyciele są ważni, ale jednocześnie nie daje im potrzebnej wiedzy i umiejętności, nie zapewnia systemowo żadnych szkoleń'Fot. Jakub Orzechowski / Agencja Wyborcza.pl

Edukacja powinna być dla państwa priorytetem. I tak, niż demograficzny powinien być wykorzystany do zmniejszenia liczebności klas i oddziałów przedszkolnych. Zwłaszcza jeśli rząd będzie chciał realizować politykę włączającą.

Mój post był pewną prowokacją, eksperymentem myślowym. Chciałam nim zmusić do refleksji, żebyśmy zastanowili się, kto, kogo potrzebuje w systemie oświaty oraz dla kogo on w ogóle jest. Jakie jest najważniejsze w nim ogniwo. Czy może istnieć szkoła bez nauczycieli. W czyim naprawdę interesie jest zadbanie o najlepsze warunki pracy dla nich.  

Anna Schmidt-Fic
Anna Schmidt-Ficarchiwum prywatne

Mam poczucie, że społeczeństwo organicznie nie lubi nauczycieli – wpadliśmy w pułapkę postrzegania nas jako roszczeniowej, wrogiej grupy, która ciągle się nad sobą użala. Myśli Pani, że lubimy to robić? Wcale. Chciałabym, aby mówiło się o nas jako o ekspertach i profesjonalistach, którzy troszczą się o prawo uczniów do dobrej edukacji. Niestety, w takim myśleniu jesteśmy bardzo osamotnieni.

Anna Schmidt-Fic. Nauczycielka matematyki, absolwentka wydziału Matematyki i Informatyki na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Aktywistka edukacyjna zaangażowana w działania na rzecz dobrej edukacji. Liderka i współtwórczyni nauczycielskiej inicjatywy Protest z Wykrzyknikiem. Współorganizatorka kampanii i inicjatywy Wolna Szkoła. Absolwentka XV edycji programu Szkoły Liderów – Liderzy PAFW. Współautorka raportu Liberté! "Umowa społeczna dla edukacji". Wybrana przez Senat na ławniczkę drugiej kadencji ławników Sądu Najwyższego. 

Ewa Jankowska. Dziennikarka. Redaktorka. Absolwentka Polskiej Szkoły Reportażu. W mediach od 2011 roku.