W dokumentach wszystko się zgadza – dziecko jest zdrowe. W rzeczywistości – trudno mu się odnaleźć w grupie, kontrolować emocje, nawiązywać relacje. To dzieci, które wymykają się systemowym kategoriom, a przyczyny ich problemów często pozostają niezauważone. Tymczasem cichym źródłem problemów, może jedna rzecz, którą często rodzice bagatelizują. Opowiada nam o niej Adrianna Dzięgielewska - psycholog kliniczna i logopeda.
Irytujące te twoje rolki. Rodzic, który nie jest idealny, bo – dla przykładu – zdarza mu się pokazywać bajki swojemu dziecku, od razu czuje się winny po ich obejrzeniu.
Rozumiem, że ktoś może odnieść takie wrażenie, ale absolutnie nie taki jest mój cel. One irytują niektórych dlatego, że przeciętny rodzic nie ma świadomości, jak szkodliwe jest puszczanie bajek malutkim dzieciom. A tu nagle pomiędzy luźnymi, rozrywkowymi filmikami dostaje taką informację.
Dlaczego to robisz? Rodzice i tak w tych czasach mają poczucie, że muszą być perfekcyjni. Może by im trochę odpuścić?
Zacznijmy od tego, że nie ma idealnych rodziców. Nikt zresztą tego od nich nie oczekuje, bo po pierwsze, nie jest to możliwe, a po drugie, takie dążenie może być frustrujące. Nie mam jednak wpływu na to, jakie emocje wywołam u osoby, której wyświetli się mój filmik. Zależy mi na edukowaniu, szczególnie tych osób, które jeszcze nie są rodzicami i które nie zdążyły popełnić pewnych błędów. Dostęp do wiedzy jest podstawą, ponieważ nikt nas nie uczy w szkole o rozwoju dzieci. A ta wiedza bardzo często szokuje rodziców, którzy uświadamiają sobie, że mają coś na sumieniu.
Należę więc do rodziców, którzy mają coś na sumieniu – zdarzało mi się pokazywać synkowi bajki, bo była to jedyna opcja, żeby pozwolił sobie zrobić inhalację, gdy miał ciężki katar. Zdarzyło mi się także pokazać dziecku bajkę w ostatnich 40 minutach trasy samochodem. Tylko ona mogła nas uratować przed nieuchronną histerią.
Absolutnie cię rozumiem. Rodzic ma prawo być zmęczony i jest to zrozumiałe, że korzysta wtedy ze skutecznych sposobów na uspokojenie dziecka. Dla własnego komfortu psychicznego albo żeby zrobić tę inhalację, bo zdrowie jest najważniejsze.
Zalecenia ograniczenia ekranów do minimum dotyczą jednak wyłącznie pierwszych dwóch lat życia dziecka. Jest bardzo dużo rodzin, które je znają, stosują się do nich i pomimo ogromnego zmęczenia są w stanie być konsekwentne. Niestety mamy obecnie ogromny problem z byciem konsekwentnym i z odraczaniem przyjemności. Sporo osób myśli tylko o tym, żeby tu i teraz było dobrze i wygodnie, a nie myśli o przyszłości. W pewnych kwestiach powinniśmy wygodę odstawić na bok i zrobić to niezbędne minimum, by dać dziecku szansę na prawidłowy rozwój.
Dlaczego nie dajemy dzieciom kawy, alkoholu, cukru czy nie pozwalamy na bawienie się nożem, a z taką łatwością podajemy im ekrany?
To chyba jednak nie do końca to samo?
Moim zdaniem to porównanie jest trafne. Kiedyś rodzice nie wiedzieli, że podawanie cukru małym dzieciom jest szkodliwe, ale dziś są bardziej świadomi i ograniczają go w pierwszych 24 miesiącach życia. Świat bardzo szybko się rozwija. Teraz mamy ekrany, z którymi musimy się rozsądnie obchodzić. Jest coraz więcej dzieci w wieku około trzech miesięcy, które mają zawieszony nad łóżeczkiem tablet i mózg takiego maluszka codziennie przez wiele godzin jest atakowany niepotrzebnymi bodźcami. Dodatkowo na spacer do wózka także wkładana jest komórka, w domu non stop gra telewizor w tle, a na noc włączany jest szumiś. Tego wszystkiego jest po prostu za dużo i mózg malucha zaczyna protestować.
To rzeczywiście jest przegięcie. Ale jeśli ktoś mówi, że poogląda z dzieckiem, np. rocznym, filmiki w telefonie przez 15 minut dwa–trzy razy dziennie? Czy to też jest szczególnie niebezpieczne?
Patrzysz na 15 minut z punktu widzenia dorosłego człowieka, z dojrzałym układem nerwowym, ale dla roczniaka 5 minut to jak dla nas godzina w kinie. Rodzice nie rozumieją, że dziecko nie rodzi się z "gotowym mózgiem" – mózg rośnie, tworzą się nowe połączenia.
Dziecko, gdy przychodzi na świat, co chwila doświadcza czegoś nowego: a tu ktoś je dotyka, a tu przebiera, tu słyszy głosy domowników, szczekanie psa, tam jakiś nowy zapach gotującego się obiadu. To wszystko jest nowe dla takiego małego człowieka i jego mózg musi to wszystko na spokojnie przetworzyć i oswoić się z otoczeniem. Do tego wszystkiego dziecko musi się oczywiście prawidłowo rozwijać, siadać, rozszerzać dietę, chodzić, mówić. Układ nerwowy ma masę pracy do wykonania, a dokładając ekrany, możemy ten rozwój opóźnić lub zaburzyć.
I tacy rodzice, którzy podwieszają dzieciom tablety nad głowami, zwracają się do ciebie?
Tak, od 10 lat pracuję z dziećmi i spotkałam wielu rodziców, którzy początkowo nie łączą problemów dziecka z nadmiernym kontaktem z ekranem. Na spotkaniu ze mną bardzo szybko się otwierają i szczerze przyznają do pewnych niedociągnięć. Wiedzą, że przyszli do mnie po to, żeby uzyskać pomoc. Zawsze na pierwszym spotkaniu zadaję dużo pytań – o to, jak przebiegała ciąża, poród, dotychczasowy rozwój dziecka. Często jestem pierwszą osobą, która docieka, jaki jest powód problemów rozwojowych dziecka.
Bywa tak, że z wywiadu z rodzicem nie wynikają żadne medyczne przyczyny, a jednak z jakiegoś powodu dziecko jak na swój wiek nie rozwija się prawidłowo. Wtedy najczęściej pojawia się temat bajek. Okazywało się, że telewizor w domu włączony był przez cały dzień, a przed ekranem dziecko siedziało po kilka godzin dziennie. I jeszcze bawiło się zabawkami interaktywnymi, które wydają dźwięki i się świecą. Pierwsze, co zalecam, to miesięczny detoks od technologii, który zwykle przynosi poprawę.
Jak zachowuje się dziecko, które jest zaburzone, np. z powodu kontaktu ze kranem?
Każde dziecko reaguje inaczej, ale najczęstsze problemy to brak koncentracji, nadmierna aktywność i pobudzenie. Dziecko nie jest w stanie wysiedzieć w miejscu, ma trudności w zabawie zwykłymi zabawkami, jeśli nie grają i nie świecą, a jego rozwój motoryczny i poznawczy może być opóźniony. Pojawia się także opóźnienie w zakresie rozwoju mowy. Niewiele osób wie, że dziecko uczy się mówić także poprzez wykonywanie drobnych ruchów paluszkami. Tak działa mózg małego dziecka. Uczy się przez ruch, a siedząc przed ekranem, ma tego ruchu dużo mniej, niż mieć powinno.
Chyba że korzysta z tabletu samo...
Żeby obsłużyć tablet, wystarczy jeden palec. To naprawdę nic wyjątkowego, że dziecko potrafi obsłużyć tablet. Dzieci mające częsty kontakt z ekranami mogą mieć problemy ze snem, z zasypianiem. Na przykład rodzice mi mówią: "Moje dziecko ogląda, ale nic mu nie jest, zawsze się cieszy". Wtedy pytam o to, jak śpi. Odpowiadają: "Dużo się kręci. Rzuca się w łóżku, wędruje po nim całą noc". No właśnie...
W skrajnych przypadkach zbyt wczesny i intensywny kontakt z ekranami może prowadzić do zachowań przypominających te, które mają dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Dziecko może nie poszukiwać kontaktu z drugim człowiekiem, nie utrzymywać kontaktu wzrokowego, nie reagować na głos rodzica, nie wskazywać palcem. Może nie mówić lub mówić pojedyncze wyrazy, szybko wpadać w histerię, nie respektować zasad społecznych.
Często przychodzą do mnie rodzice, którzy są przekonani, że ich dziecko ma spektrum autyzmu – zazwyczaj otrzymują taką sugestię w żłobku czy w przedszkolu albo sami tak uznali po przejrzeniu internetu.
I co się okazuje?
Na pierwszym spotkaniu nigdy nie wykluczam, że to rzeczywiście może być spektrum, ale pierwsze, co robimy, to detoks cyfrowy. I obserwujemy, jak to wpłynie na dziecko. Może trudno w to uwierzyć, ale ja naprawdę byłam świadkiem sytuacji, że dziecko, które podczas pierwszej wizyty w ogóle nie miało żadnej intencji komunikacyjnej, krzyczało, płakało i nie potrafiło się bawić zabawkami, nagle po miesiącu wchodziło do mojego gabinetu z uśmiechem, przybijało piątkę, zaczynało mówić pierwsze wyrazy i można z nim było spędzić jakościowy czas na wspólnej zabawie. Taka zmiana pojawiała się tylko dlatego, że przestało oglądać bajki.
Moja przyjaciółka, która mieszka w Wielkiej Brytanii, mama czterolatki, często mi powtarza, że tam rodzice aż tak bardzo nie stresują się tym, czy dziecko już raczkuje, czy już chodzi, mówi, dzieci nie są do siebie stale porównywane. Funkcjonuje raczej podejście, że każde dziecko rozwija się w swoim tempie.
To jeden z najgorszych mitów o rozwoju dziecka. Choć jest w nim trochę prawdy, dziś często służy jako wymówka do braku działania, co szkodzi dziecku. Niestety, wielu lekarzy, tych w Polsce również, powiela szkodliwe mity, przez co dzieci nie otrzymują pomocy i tracą masę cennego czasu. Mam sporo pacjentów, którzy regularnie przyjeżdżają do mnie z Wielkiej Brytanii, z Francji, z Niemiec czy z Belgii.
Prawdą jest, że żadne dziecko nie rozwija się w identyczny sposób, ale mamy świetną wskazówkę do kontroli rozwoju dzieci w postaci kamieni milowych. Kamień milowy to taki jasno określony moment, w którym możemy oczekiwać od dziecka jakiejś nowej umiejętności. Jeśli już wiemy, że ponad 75 proc. rówieśników coś potrafi, a moje dziecko jeszcze nie, to nie jest to powód do paniki, tylko sygnał, żeby przyjrzeć się dziecku i zastanowić, jaka może być tego przyczyna. Może się okazać, że dziecko nie chodzi na czworakach, bo większość czasu spędza, leżąc na miękkich poduszkach i po prostu nie ma możliwości trenować tej umiejętności.
Czasami się jednak zdarza, że powód opóźnienia jest poważniejszy, np. jakaś choroba neurologiczna czy genetyczna.
Miałaś takich pacjentów?
Kiedyś przyszli do mnie rodzice z czterolatkiem, który nie mówił. Rodzice prosili mnie o jedno – żebym nauczyła go mówić. Widząc dziecko, podejrzewałam, że brak mowy nie jest w tej chwili jego największym problemem, i zaleciłam pogłębioną diagnostykę. Okazało się, że chłopiec miał niewykrytą chorobę genetyczną i według lekarzy nie dożyje siódmych urodzin. To są naprawdę trudne momenty. Wiedząc, co jest przyczyną, wspólnie z rodzicami ustaliliśmy, że nie będziemy męczyć dziecka terapią logopedyczną. Rodzice postanowili całą swoją energię poświęcić na spędzanie jak największej ilości czasu z synkiem i robienie wszystkiego, żeby był szczęśliwy.
W przypadku poważniejszych trudności czas jest kluczowy. Wczesna terapia lub działania medyczne mogą zdziałać cuda, zwłaszcza że mózg dziecka najintensywniej rozwija się do trzeciego roku życia. Czekanie, aż dziecko samo z czegoś wyrośnie, to zła strategia. Rodzice, których uspokajano, że "dziecko rozwija się w swoim tempie", często mają później ogromne wyrzuty sumienia, gdy odkryją, że dziecko potrzebowało pomocy.
Czego nie powinniśmy bagatelizować w kontekście udostępniania dzieciom ekranów?
Ekran nie powinien towarzyszyć nam na każdym kroku, zwłaszcza małym dzieciom. Niektórzy karmią dzieci przy bajkach, co ułatwia życie, ale nie jest zdrowe.
Też nam się zdarzyło tak karmić syna, miał niedowagę, sam w ogóle nie chciał jeść.
Jeżeli dziecko ma trudność z jedzeniem, to szuka się powodu, dlaczego tak się dzieje: czy dziecko jest na etapie neofobii żywieniowej, która jest normą rozwojową, czy ma wybiórczość pokarmową, zaburzenia integracji sensorycznej. Powodów może być wiele i nigdy nie jest tak, że dziecko "po prostu tak ma". Karmienie przy bajce nie rozwiązuje problemu. Dziecko oczywiście przy bajce zje spokojnie, bez uciekania i płaczu. Dziecko powinno jednak jeść z pełną uwagą i świadomością tego, co robi. Powinno skupiać się na tym, co je, jak to wygląda, jak smakuje. Powinno mieć szansę poczuć głód i sytość. Dziecko przy bajce jest przekarmiane, zjada dużo więcej, niż zjadłoby bez bajki. To prosta droga do utrwalania nieprawidłowych wzorców żywieniowych, co w konsekwencji może doprowadzić do zaburzeń odżywiania albo chorób, np. do otyłości.
A jeśli dziecko rzeczywiście się zagłodzi?
Dziecko, które nie ma żadnych trudności, takich jak wspomniana wcześniej wybiórczość pokarmowa czy nadwrażliwość, nie doprowadzi się do takiego stanu. Ominięcie jednego posiłku nie zrobi mu krzywdy. Jeśli dziecko ma poważne trudności z jedzeniem, bajka nie pomoże. Trzeba znaleźć przyczynę i zapewnić wsparcie.
Kolejna rzecz: niektórzy rodzice kupują nocniki z wmontowanym tabletem.
Jest coś takiego?
Niestety tak. Chodzi o to, żeby dziecko wysiedziało na nocniku, bo na początku rzeczywiście wiele ma z tym problem, są ucieczki i to jest normalne. Dlatego nazywamy to treningiem czystości, a nie robimy zawodów, które dziecko najdłużej wysiedzi na nocniku. Jedzenie, załatwianie się – mówimy o realizowaniu podstawowych potrzeb fizjologicznych i z jakiegoś powodu uznajemy, że małe dziecko potrzebuje do tego wsparcia w postaci ekranu. Dziecko musi zrozumieć funkcję nocnika.
Ekran często w dzisiejszych czasach używany jest jak smoczek albo niania. Żeby dziecko prawidłowo się rozwijało i żeby zaczęło mówić, trzeba siadać na podłodze, naprzeciwko dziecka, tak żeby widziało naszą twarz i ruch naszych ust. Trzeba się z dzieckiem bawić i do niego mówić.
Są dzieci, które w wieku dwóch lat są w stanie recytować alfabet, wierszyki na pamięć, śpiewać piosenki z tekstem czy nazywają kolory, i to nawet w kilku językach. Rodzice myślą, że mają takie zdolne dziecko. Tymczasem jak je zapytasz, jak ma na imię, to nic nie odpowie. Albo jak zapytasz, gdzie ma nos, to nie pokaże. Rodzic nie odróżnia mowy, czyli wydawania z siebie dźwięków, od komunikacji, czyli celowego kontaktu z drugim człowiekiem, żeby przekazać mu jakąś informację czy żeby wywołać u niego jakąś emocję lub myśl.
Dlaczego tak się dzieje?
Bardzo upraszczając: mamy dwie półkule mózgu – lewą i prawą. Oczywiście one ze sobą współpracują i przesyłają sobie informacje, ale każda z nich ma swoją specyficzną funkcję.
Lewa półkula odpowiada np. za mowę, logiczne myślenie i rozwiązywanie problemów, podczas gdy prawa półkula przetwarza całościowo, ale nie analizuje szczegółów. To w tej półkuli są rzeczowniki, wyrażenia dźwiękonaśladowcze. Jak dziecko słyszy piosenkę, to odbiera ją jako ciąg dźwięków. Nie analizuje tekstu. Dlatego tak często spotykamy się z tym, że dzieci mylą słowa piosenek i np. zamiast "chwała na wysokości" śpiewają "pała na wyspach kości". Wszystkie bajki edukacyjne bazują na prawej półkuli mózgu. Pojawiają się intensywne barwy, wykrzykiwane są nazwy kolorów, pojawia się rytmiczna muzyka, rymowanki – to wszystko przyciąga uwagę dziecka, a wielokrotnie powtarzane, zostaje w jego pamięci. Prawa półkula robi jednak spore zamieszanie, jeżeli chodzi o rozwój mowy.
To znaczy?
Bardzo mocno to widać u dzieci ze spektrum autyzmu. Sporo dzieci mówi, powtarza wierszyki albo całe zdania z bajek, ale nie używa mowy do komunikacji. Nie odpowiadają na pytania, nie zadają też własnych pytań. Mowa działa na zasadzie dyktafonu: co usłyszałem, to powtórzę. I podobnie to wygląda u dzieci, które zbyt wcześnie oglądają bajki. Rodzic mówi mi: "Ale dziecko się z tych bajek uczy. Zna literki, kolory, i to w kilku językach". Tak, uczy się. Nie jest to jednak tak trudny materiał, żeby rodzic nie był w stanie tego samego nauczyć swoje dziecko. Korzyści z oglądania takiej bajki nie przewyższają strat, jakie powstają w rozwoju dziecka.
Półtoraroczniak naprawdę nie musi być poliglotą. Nie musi recytować alfabetu albo liczyć do 20. W tym wieku taka umiejętność nie jest mu do niczego potrzebna! Takie małe dziecko do prawidłowego rozwoju nie potrzebuje ekranu, tylko drugiego człowieka.
Kiedy można włączać bajki, w którym momencie one już nie szkodzą albo mogą wręcz pełnić funkcję edukacyjną?
Są oficjalne zalecenia, które powstały na bazie rzetelnych badań naukowych i obserwacji rozwoju dzieci. WHO, Amerykańska Akademia Pediatryczna i inni specjaliści zalecają, żeby do 24. miesiąca życia przestrzegać zasady zero minut przed ekranem. Wyjątkiem są wideorozmowy z rodziną. Amerykańska Akademia Pediatryczna daje rodzicom jednak pewną furtkę – jeżeli rodzic bardzo chce, to może dawać dziecku dostęp do programów wysokiej jakości od 18. miesiąca życia. Dziecko może jednak korzystać z ekranu wyłącznie w towarzystwie osoby dorosłej, która będzie opowiadała dziecku, co się dzieje na ekranie. Od 24. miesiąca życia do wieku 5 lat dziecko może spędzać przed ekranem maksymalnie godzinę, podzieloną na mniejsze porcje.
Logopedzi zalecają jednak, żeby wstrzymać się z oglądaniem bajek aż do momentu, kiedy dziecko będzie komunikowało się pełnymi zdaniami i będzie samodzielnie zadawać pytania. Świadomość, że dziecko ma narzędzie do swobodnej komunikacji, to absolutne minimum, do którego powinien dążyć każdy rodzic.
Są bajki, które polecasz i które byś odradzała?
Są bajki lepsze i gorsze. Na pewno przed włączeniem dziecku bajki powinniśmy ją najpierw sami obejrzeć. Zwracajmy uwagę na to, żeby montaż był spokojniejszy, żeby muzyka nie była zbyt energiczna. Patrzmy też na to, jakie wartości przekazuje bajka. W tym kontekście lepiej unikać "Świnki Peppy" czy „Maszy i Niedźwiedzia". Bajki te utrwalają złe wzorce zachowania: Świnka Peppa jest złośliwa, wyśmiewa inne osoby, nie ma szacunku dla członków swojej rodziny, je same niezdrowe produkty, a Masza jest niegrzeczna i samolubna, a jej nadpobudliwość udziela się dzieciom. Bardzo nie lubię „Psiego patrolu", ponieważ ciągle coś tam wybucha, psy szczekają, non stop jest jakaś akcja. Ta bajka jest bardzo intensywna.
A bajki z naszego dzieciństwa? "Reksio", "Bolek i Lolek" czy "Miś Uszatek"?
Są bardzo OK. Są spokojniejsze, mniej się tam dzieje, nie atakują kolorami, dźwiękami. Z tych aktualnych fajny jest "Bing", "Blue", a z polskich bajek świetna jest "Rodzina Treflików", która jest w całości wykonana w technice animacji lalkowej.
Najważniejsze, żeby bajka była dodatkiem, jedną z wielu form aktywności, a nie codziennym rytuałem czy sposobem na regulowanie emocji dziecka. W trudnych chwilach nie używajmy bajek jako pocieszenia. Bądźmy przy dziecku i pozwólmy mu przeżyć emocje. Rozumiem, że rodzice są zmęczeni, ale ten najważniejszy okres rozwoju dziecka trwa tylko dwa–trzy lata i naprawdę szybko mija. Istnieje wiele atrakcyjnych zabawek dla dzieci, a w internecie jest mnóstwo kreatywnych zabaw, które zajmą malucha na kilka minut.
Dla małego dziecka wszystko jest nowe i atrakcyjne. Zbyt wczesne podanie ekranu sprawi, że dziecko zorientuje się, że coś takiego istnieje i jest to na tyle interesujące, że może stracić zainteresowanie innymi aktywnościami.
Adrianna Dzięgielewska. Psycholog o specjalności klinicznej, logopeda, autorka poradnika "Instrukcja Obsługi Dziecka do 12. miesiąca".
Ewa Jankowska. Dziennikarka. Redaktorka. Absolwentka Polskiej Szkoły Reportażu, z wykształcenia psycholożka i kulturoznawczyni. W mediach od 2011 roku.
