Syndrom dziecka potrząsanego: przyczyny, objawy, leczenie

Syndrom dziecka potrząsanego (SBS) jest terminem służącym do opisania objawów, jakie powstają w wyniku potrząsania niemowlęciem lub małym dzieckiem. Gwałtowne wstrząsy prowadzą do urazów mózgu, a nawet śmierci. Choć SBS wiąże się najczęściej z przemocą wobec dzieci, to okazuje się, że do mikrouszkodzeń mózgu może dojść również w zupełnie innych, pozornie niewinnych okolicznościach. Co należy wiedzieć o syndromie dziecka potrząsanego?

Syndrom dziecka potrząsanego, inaczej zespół dziecka potrząsanego (w skrócie SBS, od ang. shaken baby syndrome) jest terminem medycznym służącym do opisania objawów i zmian, jakie pojawiają się u maluchów wskutek gwałtownego potrząsania. Dotyczą one przede wszystkim ośrodkowego układu nerwowego, a objawy wywołuje uszkodzenie komórek nerwowych. Koncepcja SBS powstała na początku lat 70. XX wieku w oparciu o teorię oraz liczne przypadki opisane przez dwóch lekarzy: Johna Caffeya oraz Normana Guthkelcha.

Syndrom dziecka potrząsanego: przyczyny

Syndrom dziecka potrząsanego najczęściej jest skutkiem przemocy wobec dzieci. Skala tego zjawiska jest trudna do oszacowania. Wiadomo jednak, że do czynników ryzyka powstawania SBS należy między innymi życie w złych warunkach socjoekonomicznych. Badania nad kwestią syndromu dziecka potrząsanego dowodzą, że większość potrząsanych dzieci stanowią chłopcy. Szacuje się, że sprawcami przemocy najczęściej są mężczyźni - ojcowie dzieci lub partnerzy matek. W zdecydowanej większości przypadków dzieci z SBS mają od 5 do 9 miesięcy życia.

Ale SBS nie jest wyłącznie wynikiem patologii. Do pojawienia się mikrouszkodzeń mózgu mogą prowadzić pozornie niewinne działania, takie jak energiczne bujanie dziecka na rękach w górę i w dół, zbyt mocne kołysanie malucha w wózku, zabawa w podrzucanie dziecka czy huśtanie za ręce lub nogi. Doprowadzić do nich mogą wszelkie aktywności, które wprawiają dziecko w ruch, powodują potrząsanie głową i jej gwałtowne zatrzymanie.

Kogo dotyczy syndrom dziecka potrząsanego?

SBS dotyczy niemowląt i małych dzieci, ponieważ na tym etapie życia mózg nie jest jeszcze wystarczająco chroniony. Bardzo silne potrząsanie może wywołać uraz bądź wylew wewnątrzczaszkowy.

Do zwiększonej podatności na urazy głowy i uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego w tym wieku predysponują uwarunkowania anatomiczne, czyli: niezarośnięte ciemiączka, nieproporcjonalnie duża głowa, słabe mięśnie stabilizujące odcinek szyjny kręgosłupa, duża zawartość wody w strukturach mózgu czy rozległa przestrzeń podpajęczynówkowa.

Syndrom dziecka potrząsanego: objawy

Do uszkodzenia struktur mózgowych u niemowląt i małych dzieci dochodzi w wyniku działania przyspieszania i hamowania, do czego dochodzi podczas gwałtownego potrząsania maluchem. Wielkość szkód zależy od intensywności, czasu trwania i siły.

Zespół dziecka potrząsanego, jeśli nie spowoduje bezpośrednio śmierci niemowlęcia, zazwyczaj pozostawia trwałe uszkodzenia. W wyniku potrząsania nierzadko dochodzi do:

  • pęknięcia naczyń krwionośnych,
  • uszkodzenia nerwów czaszkowych,
  • stłuczenia mózgu, obrzęku mózgu,
  • krwotoku w obrębie oka, zwłaszcza krwotoku do siatkówki oka,
  • krwiaków podtwardówkowych,
  • pęknięcia czaszki, innych urazów głowy,
  • pęknięcia żeber, urazów szyi,
  • urazów ośrodkowego układu nerwowego.

Zdarza się, że syndrom dziecka potrząsanego nie daje widocznych dowodów na zewnętrzny uraz.

Do podstawowych przejawów syndromu dziecka potrząsanego należy ospałość, drażliwość, słaby odruch ssania i połykania, zmniejszony apetyt, brak gaworzenia, problemy z oddychaniem, niedobór wzrostu, niezdolność podnoszenia głowy, uśmiechu czy skupiania wzroku. Skutkiem potrząsania dzieckiem mogą być także wymioty, drgawki oraz niemożność uspokojenia dziecka.

Czy kaszel u dziecka zawsze oznacza coś poważnego?

Zobacz wideo

Syndrom dziecka potrząsanego: konsekwencje

Szacuje się, że blisko 20 procent przypadków SBS kończy się śmiercią, zdecydowana większość dzieci doznaje trwałego uszkodzenia czynności ciała. Zespół dziecka potrząsanego może spowodować poważne uszkodzenia mózgu, wiążące się z niepełnosprawnością czy upośledzeniem umysłowym i rozwojowym, w łagodniejszych przypadkach objawia się to problemami w nauce, zmianami w zachowaniu. Konsekwencje SBS obejmują różne stopnie upośledzenia wzroku, rozwoju motorycznego oraz poznawczego.

W kwestii syndromu dziecka potrząsanego bardzo ważne jest uświadamianie rodziców, do czego mogą prowadzić nieprzemyślane zachowania, jak również wczesna interwencja i zapobieganie SBS. Szalenie istotne jest możliwie szybkie wysunięcie podejrzenia SBS, postawienie rozpoznania i wdrożenie postępowania, które ma na celu wyeliminowanie niebezpiecznych dla dziecka zachowań.

Syndrom dziecka potrząsanego – fizjoterapia i rehabilitacja

Ponieważ uszkodzenia i urazy mogą mieć różny stopień nasilenia, leczenie SBS jest dobierane do każdego przypadku indywidualnie. Czasem niezbędna jest fizjoterapia, niekiedy koniecznością staje się regularna rehabilitacja. W trudniejszych przypadkach zachodzi konieczność ingerencji chirurgicznej.

Więcej o: