Teocentryzm - czym jest, ogólna charakterystyka i ramy czasowe

Teocentryzm jest nieodłącznie związany z wiekami średnimi, czy miał prawo przetrwać nawet w najmniejszej swojej cząstce do współczesności? Przekonajmy się co przyniósł nam upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego, wraz z nastaniem wieków średnich w Europie.

Teocentryzm co to właściwie jest i jakie były jego początki?

Teocentryzm co to jest? Żeby odpowiedzieć na to pytanie musimy bezwzględnie odnieść się do czasów kiedy ten nurt powstawał. Wieki tak zwane ciemne trwały na ziemiach europejskich od V do XV wieku AD. Była to epoka następująca po starożytności. Średniowiecze rozpoczyna się wraz z upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego, a kończy podczas nastanie nowej myśli ideologicznej nazwanej renesansem. Na ten okres przypada także czas wielkich odkryć geograficznych, który był niezmiernie ważny dla dalszych losów ludzkości.

Wracając do średniowiecza, jest ono związane z bardzo religijnym podejściem do życia. Kształtują się wtedy trzy największe religie świata - chrześcijaństwo, islam oraz judaizm. Wszystkie mają bardzo zawiłą i zagmatwaną historię, potrzeba długich studiów nad ich wielowymiarową strukturą aby zostały dogłębnie poznane w sposób naukowy. Ważne jest tutaj nawiązanie religii do samego teocentryzmu. Rozwija się on w epoce przesiąkniętej wierzeniami do szpiku kości, dlatego też z łatwością znajduje wielu swoich popleczników w każdej warstwie społecznej.

Jeżeli chcemy natomiast doszukiwać się kolebki tego nurtu - zwanego teocentryzmem - musimy udać się do nieco wcześniejszych czasów. Będzie to antyk, w którym zrodziła się filozofia klasyczna. Ojcowie tej stworzonej w starożytności nauki, nawiązują niekiedy w bardzo otwarty sposób do teocentryzmu. Jeżeli znamy już pokrótce tło historyczne przejdźmy do samego teocentryzmu. 

Teocentryzm czym jest?

Czym zatem jest teocentryzm? Jest to rodzaj wyznawanej przez ludzi filozofii życia, która bezpośrednio odnosi się do boga/bogów i postrzegania całego świata w odniesieniu do niego/nich. Słowo teocentryzm jest koligacją dwóch wyrazów mających korzenie w innych językach. Występuje tutaj połączenie greki z łaciną, co nie stanowi żadnej niespodzianki zważywszy na czas, w którym nazwa ta powstała. Mamy tutaj grecki przedrostek Theos, który oznacza boga, oraz łaciński wyraz - centrum, tłumaczony jako środek/centrum. Zatem główną myślą tej filozofii będzie stawianie boga lub też bogów w centrum wszystkiego. Jest to sztandarowe ukazanie boga/bogów jako bytów wszechmocnych, władających życiem zarówno na ziemi jak i we wszechświecie, a także w czasie i sferze pozaziemskiej.  

Przeciwieństwem teocentryzmu jest tak zwany antropocentryzm, który jak sama nazwa wskazuje - podnosi człowieka do rangi podmiotu nadrzędnego i jemu podporządkowuje świat wokół. 

Teocentryzm - średniowiecze. Jak wyglądała sztuka tego nurtu?

Teocentryzm średniowieczny jest spotykany na każdym kroku w sztuce tego okresu, w szczególności widoczne jest to w stylu gotyckim. Mamy tutaj sztandarowy przykład wywodzący się ze starożytnej myśli charakterystycznej dla całego panteonu ówczesnych bóstw, brzmiała ona następująco - im większa świątynia, tym szczęśliwsze bóstwo. Zapomniano już o filarach wczesnego chrześcijaństwa, które zakładały, iż religia ta jest domeną pełną pokory, dlatego też przewiduje budowanie sakralnych struktur w postaci jedynie baptysteriów.

Wracając do wielce bogatej i niezwykłej sztuki chrześcijaństwa, która w bardzo dużej mierze jest nastawiona na teocentryzm, mamy tutaj najjaśniejsze przykłady oddające charakter tejże epoki oraz filozofii w niej panującej. Ujrzymy to przeglądając większość starych rycin średniowiecznych, które w dużej mierze nawiązują do religii. Warto jest zwrócić uwagę przede wszystkim na detale, zawarte w różnych działach, nierzadko mają one dodatkowe symboliczne znaczenie.

Teocentryzm - cechy filozofii

Teocentryzm - cechy, które przypisujemy temu nurtowi przedstawiają się w następujący sposób:

  • Pierwszą i najważniejszą sprawą charakteryzującą całą filozofię jest stawiania boga, czy też bogów jako centrum wszystkiego. 
  • Nadawanie im nadrzędnej funkcji nad wszystkimi bytami ziemskimi i całym wszechświatem, a co za tym idzie podporządkowywanie swojego istnienia pod jednostki nadrzędne
  • Regulowanie każdego aspektu swojego życia w zgodzie z wolą boga/bogów
  • Poglądy, myśli oraz czyny ukierunkowane jedynie za sprawą najwyższego bytu
  • Podporządkowanie również niezależnych dziedzin, takich jak: sztuka, biologia czy nauka pod boską zależność 
  • Człowiek ma nieustannie dążyć do poznania boga/bogów
  • Przyjmowanie, iż bóg/bogowie bezwzględnie stanowią początek i koniec wszystkiego
  • Silne zainteresowanie motywem przemijania, który charakteryzuje się strachem przed niewiadomym, w tym przypadku będzie to spotkanie z bogiem na sądzie ostatecznym

Teocentryzm - ramy czasowe. Gdzie się to wszystko zaczęło i na czym skończyło?

Teocentryzm - ramy czasowe tego nurtu są luźno związane z epoką wieków średnich. Czyli możemy przyjąć bardzo umownie, iż kształtowanie teocentryzmu to czas od V do XV wieku AD. Jednakże, jeżeli chodzi o sam okres powstania teocentryzmu, musimy się tutaj przenieść do czasów starożytnych i do wielkich ojców filozofii. Oni jako pierwsi zaczęli poruszać istotne dla teocentryzmu kwestie, a ściślej rzecz ujmując rozmyślać o przyczynie wszystkiego. O teocentryzmie możemy poczytać między innymi u Platona, Plotyna oraz Arystotelesa. Należy również pamiętać o tym, iż nurt ten jest nadal kultywowany w baroku. Bardzo rzadko ale jednak możemy znaleźć także pewne nawiązania we współczesności, które zazwyczaj odbierane są jako fanatyzm religijny. 

Więcej o: