Rzeczownik w pigułce. Podział, odmiana, rodzaje. Pisownia "nie" z rzeczownikami

Rzeczownik to wyraz, który odmienia się przez przypadki i liczby oraz występuje w jednym z trzech rodzajów: męskim, żeńskim lub nijakim. W zdaniu rzeczownik można rozpoznać po tym, że odpowiada głównie na pytanie kto? lub co?. Zwykle pełni funkcje podmiotu. Jak wygląda podział i odmiana rzeczowników? Co jeszcze warto o nim wiedzieć?

Rzeczownik to część mowy nazywająca rzeczy, obiekty, miejsca, osoby, czynności, organizmy, zjawiska oraz pojęcia abstrakcyjne. W języku polskim rzeczownik pełni głównie funkcję podmiotu w zdaniu, choć może również pełnić funkcję dopełnienia, okolicznika, przydawki lub orzecznika.

Zobacz także: Jak zaoszczędzić na wyprawce szkolnej?

Podział rzeczowników

W języku polskim rzeczowniki dzieli się na abstrakcyjne, które odnoszą się do desygnatów nieuchwytnych zmysłami. To uogólnienia, uczucia, spostrzeżenia, a także rzeczowniki konkretne. Należą do nich rzeczowniki określające wszystkie zjawiska i przedmioty rozpoznawane przy użyciu zmysłów. Można je podzielić na:

  • nieżywotne, np.: lampa, ciastko, książka,
  • żywotne, (np.: pies, ćma). W obrębie tej kategorii wyróżnia się rzeczowniki nieosobowe (nazwy zwierząt) i osobowe. Rozróżnia się tu rzeczowniki męskie (męskoosobowe) i niemęskoosobowe, które obejmują rzeczowniki w rodzaju żeńskim i nijakim. nieosobowe - nazwy zwierząt, np.: tygrys, pająk.

Rzeczowniki można podzielić także na pospolite, które nie są nazwą własną oraz własne, zawsze pisane wielką literą. To nazwy, imiona lub określenia konkretnych miejsc, przedmiotów, osób zwierząt i roślin książek i publikacji, organizacji, stowarzyszeń, instytucji oraz zjawisk.

Rzeczownik - odmiana przez liczby i przypadki

Rzeczownik może odmieniać się przez liczby i przypadki, występuje w rodzajach.

Liczba rzeczownika

Rzeczownik w języku polskim odmienia się przez liczby: pojedynczą i mnogą, przy czym rzeczowniki zbiorowe, choć występują w liczbie pojedynczej, opisują większą liczbę przedmiotów (to na przykład młodzież, zboże). Rzeczowniki jednostkowe odwołują się w liczbie pojedynczej do jednego desygnatu (na przykład okno, kot). Niektóre rzeczowniki posiadają jednocześnie znaczenie zbiorowe i jednostkowe.

Przeważająca większość rzeczowników posiada zarówno liczbę pojedynczą, jak i mnogą. Jednak niektóre z nich występują tylko w liczbie mnogiej (na przykład sanie), inne zaś tylko pojedynczej (na przykład miłość).

Przypadki rzeczownika

Odmiana przez przypadki to deklinacja. W języku polskim wyróżnia się 7 przypadków rzeczownika. To:

  1. Mianownik - kto? co? (kto to jest, co to jest?). To podstawowa forma każdego rzeczownika.
  2. Dopełniacz - kogo? czego? (np. kogo nie ma, czego nie ma?)
  3. Celownik -komu? czemu? (np. komu, czemu dam radę?)
  4. Biernik - kogo? co? (np. kogo lubię? co lubię?)
  5. Narzędnik - z kim? z czym? (np. z kim, z czym pójdziesz?)
  6. Miejscownik - o kim? o czym? (np. o kim, o czym myślisz?)
  7. Wołacz - o! (np. Tato!)

Rzeczowniki nieodmienne

W języku polskim występują także rzeczowniki nieodmienne. To wyłącznie zapożyczenia z innych języków. I tak przez przypadki nie odmieniają się między innymi atelier, kiwi, bikini, taxi, kakadu.

Na jakie pytania odpowiada rzeczownik?

Rzeczownik odpowiada przede wszystkim na pytania: kto?, co?, a w konsekwencji deklinacji, czyli odmiany przez przypadki, także na pytania pochodne: kogo?, komu?, z kim?, o kim?, czego, czemu?, z czym?, o czym? Wyjątkiem jest wołacz, który nie odpowiada na żadne pytanie.

Rodzaje rzeczowników

W języku polskim rzeczowniki w liczbie pojedynczej przyjmują jeden z trzech rodzajów: męski, żeński lub nijaki, a w liczbie mnogiej - męskoosobowy (te, które w l. poj. mają) albo niemęskoosobowy (pozostałe). Każdy rzeczownik ma określony, stały rodzaj. Co warto o nich wiedzieć?

Rzeczowniki rodzaju męskiego na ogół kończą się spółgłoską (kalendarz, monitor, kwiat), wyjątkowo samogłoską -o, (dziadunio, piesio), -a (mężczyzna, idiota) lub -y (na przykład dzielnicowy).

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego z reguły kończą się samogłoską -a (np. kobieta, filiżanka) lub -i (np. wychowawczyni), wyjątkowo spółgłoską (mysz, krew).

Rzeczowniki rodzaju nijakiego najczęściej kończą się samogłoską -o (np. dziecko, niebo), -e (np. powietrze, zadanie) lub -ę (np. prosię).

Jak się pisze "nie" z rzeczownikami

Na pytanie "Jak się pisze "nie" z rzeczownikami" Mirosław Bańko, polski językoznawca i leksykograf, profesor nauk humanistycznych, powołując się na "Nowy słownik ortograficzny PWN" odpowiada krótko: razem. Zasada jest bowiem prosta. Rzeczowniki - także pochodzące od czasowników - z partykułą "nie" piszemy łącznie.

Czy są wyjątki? Łukasz Mackiewicz, redaktor i korektor, autor książki "497 błędów. Jak nie zbłądzić w zawiłościach polszczyzny" pisze o dwóch wyjątkach. Rzeczownik z "nie" pisze się oddzielnie, gdy:

  • "nie" jest wyraźnym przeciwstawieniem, np. nie korektor, ale redaktor,
  • człon drugi w przeciwstawieniach logicznych pisze się wielką literą. Wówczas poprawny jest zapis z łącznikiem, np. nie-Polak czy nie-Europejczyk.
Więcej o: